1932 – 2021
Wiesław Juszczak
Urodził się 26 czerwca 1932 r. w Warszawie, ale nie mieszkał w niej długo. Rodzina przeniosła się w roku 1935 do Chrzanowa, gdzie ojciec podjął pracę w fabryce lokomotyw Fablok. W czasie okupacji pobierał nieregularne nauki w tej miejscowości, w domu, by po ustaniu działań wojennych, w lutym 1945 r. zostać zapisanym do chrzanowskiego gimnazjum. Z okresu wojny wspominał lekturę Odysei w piwnicy, gdzie chronił się w czasie nalotów alianckich, z bezpośrednio powojennych zaś literackie i teatralne fascynacje, w tym wycieczki szkolne do teatrów w Katowicach i Krakowie, a także wpływ gimnazjalnych nauczycieli: polonistki i łacinnika.
W czerwcu 1948 r. zdał małą maturę i jesienią tegoż roku przeniósł się wraz z rodzicami do Warszawy. Krótka, wskutek rocznikowych zakłóceń wojennych nauka w Liceum im. Tadeusza Reytana na Mokotowie trwała do roku 1950. Kończyli to liceum wraz z nim w tymże roku m.in. późniejsi – znany baryton i wykładowca Akademii Muzycznej w Warszawie Jerzy Artysz, potem jeden z bliskich przyjaciół Juszczaka; adwokat Maciej Dubois; krytyk filmowy i literacki Konrad Eberhard; historycy sztuki: Przemysław Trzeciak (profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie) i Tadeusz S. Jaroszewski (z którym po latach spotkają się jako wykładowcy Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego), wreszcie profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego: archeolog Jerzy Okulicz-Kozaryn, filolog i prawnik Jerzy Pieńkos.
Uczył się także muzyki, która miała na zawsze pozostać jedną z głównych jego pasji. Po krótkim kursie fortepianu w wieku lat siedmiu, powrócił do nauki pianistyki na etapie średniej szkoły muzycznej w roku 1948, ale ta ścieżka profesjonalnej edukacji została szybko zarzucona.
W październiku 1951 r. rozpoczął studia historii sztuki na Uniwersytecie Warszawskim. Juszczak odbywał je w trudnym okresie stalinowskim, i w … doborowym towarzystwie. Na jednym roku studiowały przyszłe sławy polskiej historii i krytyki sztuki: m.in. Jerzy Baranowski, Krystyna Janicka, Mariusz Karpowicz, Janina Ładnowska, Andrzej Olszewski, Andrzej Osęka, Andrzej Wat (który po studiach emigrował do Francji), Danuta Wróblewska, a także znany dziennikarz i scenarzysta Krzysztof Teodor Toeplitz i filmowiec Mirosław Kijowicz. Opiekunką tego rocznika została Elżbieta Grabska. Pracę magisterską Juszczak napisał o wczesnorenesansowym Tryptyku bodzentyńskim, pod kierunkiem Tadeusza Dobrzenieckiego, wybitnego mediewisty, pracującego także w Muzeum Narodowym w Warszawie.
W 1955 r. uzyskał dyplom magistra na Wydziale Historycznym UW. Jako najważniejszych swoich uniwersyteckich nauczycieli wymieniał po latach, oprócz Dobrzenieckiego, Juliusza Starzyńskiego i Władysława Tatarkiewicza. Studiował również filozofię, planował nawet pisać pracę dyplomową pod kierunkiem profesor Janiny Kotarbińskiej, ale ostatecznie, najpewniej w roku 1957 studia te porzucił.
Przez rok, od października 1955 do września 1956 pracował jako redaktor w Państwowym Instytucie Wydawniczym w Warszawie. Podjął również, okazjonalnie, pisanie esejów o sztuce i recenzji dla krakowskiego „Życia literackiego”, a także pracę nad doktoratem, na seminarium profesora Starzyńskiego. W 1957 r. Wydawnictwo Arkady opublikowało debiut książkowy niedawnego absolwenta historii sztuki, esej o Arturze Grottgerze. W październiku 1961 r. Juszczak został zatrudniony jako asystent w Polskiej Akademii Nauk. 27 czerwca 1962 r., nazajutrz po swoich 30-tych urodzinach, został doktorem nauk humanistycznych. Obrona pracy doktorskiej odbyła się na tymże Wydziale Historycznym UW, gdzie studiował, a podstawą była rozprawa o twórczości Witolda Wojtkiewicza, recenzowana przez profesorów Jana Białostockiego i Kazimierza Wykę. Promotorem był Juliusz Starzyński. Wydana w 1965 r. na jej podstawie książka Wojtkiewicz i nowa sztuka stanie się publikacją przełomową w historii polskiej sztuki nowoczesnej.
Na jesieni 1962 r., dzięki niemu Juszczak otrzymał stypendium British Council i wyjechał na roczny staż naukowy do Courtauld Institute w Londynie. Tutorem Juszczaka był tam sławny historyk sztuki nowożytnej, Anthony Blunt, który zaproponował mu zajęcie się ilustracjami Williama Blake’a do dzieł Johna Miltona. Doktor Juszczak zwiedził wówczas niemal całą Anglię i część Szkocji, i oprócz Blake’a zawiązały się tam liczne jego fascynacje, w większości rozwinięte po latach: tzw. marmury Elgina w British Museum i zauroczenie antyczną Grecją; klasycyzm i romantyzm brytyjski; malarstwo Williama Turnera i impresjonistów; rzeźba Henry Moore’a (u którego miał okazję być w pracowni); filmy japońskie i szwedzkie, oglądane w londyńskim kinie.
Od 1964 r. pracował w Instytucie Sztuki PAN już jako adiunkt. Porzuciwszy definitywnie badania nad sztuką średniowiecza i odrodzenia, skoncentrował się na pisaniu o europejskim wieku XVIII, romantyzmie i Młodej Polsce. Wykonywał też liczne prace edytorskie i redakcyjne dla wydawnictw Ossolineum i PWN, m.in. nad tekstami Théophile’a Thoré’go w wyborze Hanny Morawskiej (1970); współpracował przy antologii Artyści o sztuce. Od van Gogha do Picassa pod redakcją Elżbiety Grabskiej i Hanny Morawskiej (1969), był redaktorem naukowym antologii Elżbiety Grabskiej Moderniści o sztuce (1971).
Podjął również tłumaczenia angielskojęzycznej literatury naukowej z dziedziny historii sztuki.
W grudniu 1976 r. przed Radą Naukową Instytutu Sztuki PAN odbyło się kolokwium habilitacyjne Wiesława Juszczaka; jako podstawę przedłożył (zarzuciwszy pierwotny projekt pracy o Blake’u) rozprawę na temat polskiego malarstwa okresu modernizmu, i uzyskał stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie historii i teorii sztuki nowożytnej. Książka habilitacyjna, summa jego przemyśleń nad sztuką Młodej Polski, Malarstwo polskie. Modernizm (1977) objawiła się jako nietypowe, rewelacyjne ujęcie epoki. Stanowisko docenta piastował Juszczak w akademii nauk do końca roku 1987. 18 grudnia tego roku uzyskał tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego nauk humanistycznych, 1 października 1992 r. zaś tytuł profesora zwyczajnego.
W 1985 r. został równolegle zatrudniony jako docent w Instytucie Historii Sztuki UW, podejmując seminarium magisterskie ze sztuki nowoczesnej po chorym Andrzeju Jakimowiczu. Prowadził tam wykłady monograficzne (m.in. o ornamencie w różnych kulturach świata, o filozofii sztuki Martina Heideggera, greckiej archaicznej myśli o sztuce) i regularne seminaria magisterskie, a z czasem już tylko fakultatywne seminaria filmowe aż do roku 2011, nawet po przejściu na emeryturę. Oprócz arcydzieł m.in. Antonioniego, Bergmana, Viscontiego przedmiotem jego analiz były filmy japońskie, nawet te całkiem już zapomniane. Seminaria te cieszyły się popularnością nie tylko wśród studentów (różnych zresztą kierunków), a profesor wielokroć sam tłumaczył listy dialogowe do mniej znanych, niepokazywanych w Polsce filmów. Pracował także nadal po przejściu na emeryturę w 2002 r. w Instytucie Sztuki PAN, prowadząc m.in. seminarium doktoranckie. Wykładał również historię sztuki w KUL. Wypromował kilkudziesięciu doktorów, zarówno w PAN, jak na UW.
Gdy w 1978 r. narodziła się Olimpiada Artystyczna, konkurs wiedzy o sztuce dla licealistów, Wiesław Juszczak został jej jurorem i w komisji olimpijskich finałów zasiadał przez przeszło ćwierć wieku.
Pracował w Warszawie, a od 1979 także w nadwiślańskim ustroniu, w chacie w Męćmierzu koło Kazimierza Dolnego. Dom ten stał się na lata miejscem intensywnego kontaktu z naturą, ale również letnim gabinetem pracy twórczej, gdzie powstawały liczne dzieła Juszczaka.
W latach 1984-1989 pisał eseje do stałej rubryki „Fragmenty” dla miesięcznika „Znak”; w tekstach tych rysowało się już wyraźnie przesuwanie zainteresowań ku archaicznej greckiej filozofii sztuki, mitologii, także dziejom i teorii ornamentu w różnych kulturach dawnych. Również jako tłumacz Juszczak odszedł od przekładania i redagowania tekstów z historii sztuki w stronę literatury pięknej (m.in. William Blake, Karen Blixen, T.S. Eliot).
Po wielu latach przerwy, od młodzieńczego pobytu w Wielkiej Brytanii i krótkiej konferencji w Moskwie w 1973 r., zaczął pod koniec lat 80-tych ponownie podróżować za granicę. Okazją była podróż do szwajcarskiego Sion, na seminarium filozoficzne, głównym jednak celem wypraw następnie stała się Grecja, w związku ze wspomnianym przesuwaniem się zainteresowań Juszczaka ze sztuki nowoczesnej na starożytną kulturę i religię. Po raz pierwszy odwiedził ją w 1995 r., jadąc ze znajomym do Wenecji i potem płynąc promem. Następnie było kilka wypraw na Kretę, zwiedzał również m.in. Patmos i Rodos, Sycylię, miasta i muzea włoskie, Holandię, Gandawę, Paryż, muzea w Wiedniu i Kromieryżu.
Wśród składanych profesorowi Juszczakowi hołdów środowiskowych wymienić należy seminarium i wydane następnie jego materiały: Twarzą w twarz z obrazem. Tom dedykowany Profesorowi Wiesławowi Juszczakowi, wiernemu uczestnikowi seminariów nieborowskich [Materiały Seminarium Metodologicznego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Nieborów, X 2002, Warszawa 2003]. Specjalne numery dedykowało mu czasopismo „Konteksty” w 2010 i w 2013 r. Doktoranci Juszczaka sporządzili na osiemdziesiąte urodziny swojego promotora w 2012 r. specjalną, ograniczoną do dwóch egzemplarzy i płyty CD edycję tekstów i różnej natury pamiątek pt. Jeden, by wszystkich zgromadzić i w jasności związać.
3 kwietnia 2013 r. odbyła się na Uniwersytecie Warszawskim uroczystość odnowienia doktoratu Wiesława Juszczaka. Promotorką tej procedury została profesor Maria Poprzęcka, zaś recenzentami profesorowie Elżbieta Wolicka-Wolszleger, Waldemar Okoń i Czesław Robotycki.
W 2010 r. otrzymał Nagrodę polskiego PEN Clubu, zaś w 2014 Krzyż Oficerski orderu Odrodzenia Polski. W 2012 r. został odznaczony Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.
W 2016 r. ukazało się dzieło, które zajmowało Juszczaka przez kilka lat, osobiście przezeń przygotowany wybór z dzienników jego zmarłego partnera życiowego, malarza Jacka Sempolińskiego (A me stesso. Wypisy z dzienników 1999-2008).
Przez wiele lat w czasie długich, twórczych pobytów w pałacu w Nieborowie, Juszczak organizował tam dla znajomych pokazy filmów z własnym komentarzem i dyskusjami. Wszedł do redakcji czasopisma „Kwartalnik filmowy”, był również członkiem Rady Naukowej czasopisma „Konteksty”.
W ostatnich latach życia poświęcił wiele czasu dyskusjom z antropologiem profesorem Dariuszem Czają. Zostały one spisane następnie i opublikowane jako Ruiny czasu. Rozmowy o twórczości (Warszawa 2017). Tom ten, oprócz m.in. opinii Juszczaka o operze, muzyce, teatrze, filmach, greckiej myśli o sztuce, Heidegerze, zawiera wspomnienia z młodości.
Wielbiciel gór, w młodości pasja ta wyraziła się w wycieczkach po Bieszczadach i Tatrach, potem głównie w lekturach na temat alpinistyki i himalaistyki. Miłośnik przyrody, także tej szczególnie ożywionej – znawca i baczny obserwator oraz słuchacz głosów ptaków.
Zmarł 18 lutego 2021 roku w swoim domu na Saskiej Kępie w Warszawie.
Prof. Andrzej Pieńkos